KROK 1: Rozróżnianie zachowań biernych, agresywnych i asertywnych

Wskazówka dla trenera: Wyjaśnij różnice między zachowaniem biernym (milczenie), agresywnym (krzyk/atak) i asertywnym (jasne i pełne szacunku wyrażanie siebie). Nie dopuść do mylenia asertywności z agresywnością. Wyraźnie podkreśl, że asertywność oznacza zarówno ochronę własnych praw, jak i poszanowanie granic drugiej osoby.

Metoda: Prezentacja interaktywna i odgrywanie scenek.

Materiały: Tablica oraz karty przedstawiające cztery różne style komunikacji.

Etapy realizacji:

„Drodzy uczestnicy, w ostatnim module naszego szkolenia zajmujemy się najsilniejszą tarczą inteligencji emocjonalnej w świecie zewnętrznym: asertywnością. W życiu codziennym, szczególnie w intensywnych relacjach w placówce, reagujemy na wydarzenia poprzez cztery główne style komunikacji:

Styl bierny (Ja jestem nieważny, ty jesteś ważny): Osoba nie potrafi wyrażać własnych potrzeb ani praw. Nie potrafi powiedzieć „nie". Tłumi emocje i pozwala na naruszanie swoich granic.

Styl agresywny (Tylko ja jestem ważny, ty jesteś nieważny): Broniąc swoich praw, osoba krzyczy, oskarża i grozi oraz przekracza granice drugiej osoby (strategia Rekina).

Styl bierno-agresywny (Nie powiem tego wprost, ale sprawię, że za to zapłacisz): Osoba uśmiecha się komuś w twarz, lecz działa za jego plecami, czyni aluzje, trzaska drzwiami i obraża się.

Styl asertywny (Ja jestem ważny i ty jesteś ważny): Osoba jasno i stanowczo wyraża swoje prawa, uczucia i potrzeby, nie raniąc ani nie obwiniając drugiej osoby. To idealna równowaga, którą chcemy rozwijać w sobie i wspierać u dzieci." Styl komunikacji, który prezentujemy podczas kryzysu w codziennym życiu - krzyk, obrażanie się lub jasne wyznaczenie granicy - jest jedynie widoczną częścią góry lodowej: „zachowaniem". W psychologii wiemy jednak, że żadne zachowanie nie jest bez przyczyny. Za każdym zachowaniem stoi emocja, a za emocją - myśl wytworzona przez umysł. Te trzy elementy tworzą nierozłączny trójkąt:

[ TRÓJKĄT ZACHOWANIA ]

MYŚL

EMOCJA ZACHOWANIE

Przeanalizujmy teraz bierny, agresywny i asertywny styl komunikacji, często obserwowany w placówce, umieszczając je w Trójkącie Zachowania. Zobaczycie, że nie można zmienić stylu bez zmiany leżącej u jego podstaw myśli:

1. Trójkąt Stylu Agresywnego (Rekin)

Myśl: „Jeśli nie podniosę głosu, inni mnie zdominują; nikt mnie nie wysłucha. Muszę zaatakować, aby udowodnić, że mam rację."

Emocja w ciele: Poczucie zagrożenia, intensywna złość i silne pragnienie zwycięstwa.

Zachowanie zewnętrzne: Przerywanie drugiej osobie, oskarżanie, wskazywanie palcem, krzyk lub rzucanie przedmiotami.

2. Trójkąt Stylu Biernego (Żółw)

Myśl: „Jeśli powiem «nie», przestaną mnie lubić i zostanę wykluczony. Aby uniknąć problemu, muszę zrezygnować z tego, czego chcę."

Emocja w ciele: Lęk przed odrzuceniem, silny niepokój i poczucie bezwartościowości.

Zachowanie zewnętrzne: Milczenie, niezdolność do obrony własnych praw, wycofywanie się, niemożność powiedzenia „nie" i ciągłe ustępowanie.

3. Trójkąt Stylu Asertywnego (Sowa/Lis)

Myśl: „Moje prawa i potrzeby są wartościowe, podobnie jak prawa osoby stojącej przede mną. Mogę wyrazić się jasno, nie obwiniając drugiej osoby."

Emocja w ciele: Wewnętrzna pewność siebie, spokój, szacunek do siebie i do drugiej osoby.

Zachowanie zewnętrzne: Wyprostowana postawa, wyraźny ton głosu, wyznaczanie granic za pomocą komunikatów „ja" oraz ochrona zarówno siebie, jak i drugiej osoby.

Ćwiczenie: Praktyka Trójkąta Zachowania w sali szkoleniowej (10 minut)

Trener rysuje na tablicy bardzo duży trójkąt i w jego trzech wierzchołkach zapisuje Myśl - Emocja - Zachowanie. Następnie przedstawia uczestnikom następujący przypadek z praktyki:

Scenariusz: „Pracujesz na wieczornej zmianie w placówce. Jesteś bardzo zmęczony i właśnie masz zrobić sobie przerwę, gdy podchodzi współpracownik i rozkazującym tonem mówi: «Natychmiast sprawdź pokój tego dziecka; mam pilną sprawę na zewnątrz», po czym odchodzi, nie czekając na odpowiedź."

Trener zaprasza grupę do interaktywnej dyskusji:

„Drodzy uczestnicy, w tej sytuacji: Jeśli bez zastanowienia uruchomimy Trójkąt Agresywny, jaka myśl pojawi się w naszej głowie? Jaka emocja w nas wybuchnie i jakie „zachowanie" okażemy wobec współpracownika? (Uzyskaj odpowiedzi takie jak myśl „Uważa mnie za służącego", emocja „Złość" i zachowanie „Idź i zrób to sam!".)

A co się stanie, jeśli uruchomimy Trójkąt Bierny? (Uzyskaj odpowiedzi takie jak myśl „Nie wypada odmówić", emocja „Uraza" i zachowanie polegające na sprawdzeniu pokoju przy jednoczesnym narzekaniu pod nosem.)

Naszym celem jest uniknięcie obu tych pułapek. Jak możemy w tej sytuacji zbudować Trójkąt Asertywny? Jaką zdrową myśl powinniśmy umieścić w umyśle, aby ciało pozostało spokojne i abyśmy mogli jasno wyznaczyć granicę wobec współpracownika, nie raniąc go, ale też nie pozwalając na lekceważenie siebie?"

Po zebraniu odpowiedzi kontynuuj w następujący sposób:

„Pojawiły się znakomite pomysły. Zbudujmy teraz wspólnie Trójkąt Asertywny, który pozwala nam chronić siebie i jednocześnie zachować relację zawodową w tej trudnej sytuacji, a następnie zapiszmy jego elementy we właściwych miejscach na tablicy:

1. Wierzchołek 1: Zdrowa MYŚL (mentalne dostrojenie)

Aby uniknąć pułapek bierności - „To byłoby niegrzeczne" - lub agresji - „Próbują mnie zdominować" - powinniśmy umieścić w umyśle następującą asertywną myśl:

„Mój współpracownik może mieć pilną sytuację i jest to zrozumiałe; jednak po bardzo męczącej zmianie również mam prawo do odpoczynku i zakończenia pracy zgodnie z planem. Chronienie własnej granicy nie oznacza, że atakuję współpracownika ani odmawiam współpracy."

2. Wierzchołek 2: EMOCJA w ciele (stan wewnętrzny)

Gdy umieścimy tę zdrową myśl w umyśle, ustaje krzyk ciała migdałowatego - naszego prymitywnego mózgu - mówiący „Jesteś zagrożony!". Aktywuje się górna część mózgu. Emocją pojawiającą się w ciele nie jest już złość ani strach, lecz wewnętrzny spokój, stanowczość i szacunek do siebie. Tętno nie przyspiesza, a głos nie drży.

3. Wierzchołek 3: Zewnętrzne ZACHOWANIE (asertywne zdanie wyznaczające granicę)

Uspokoiliśmy się i jesteśmy świadomi swoich praw. Teraz należy zatrzymać odchodzącego współpracownika, używając stanowczej mowy ciała - utrzymując kontakt wzrokowy i wyprostowaną postawę - bez gryzienia jak Rekin ani narzekania za jego plecami jak Żółw, i wypowiedzieć następujące Asertywne Zdanie:

Asertywne zdanie: „Ayşe, proszę, poczekaj chwilę. Słyszę i rozumiem, że masz pilną sprawę. Jednak właśnie zakończyłem bardzo intensywną i męczącą zmianę, moje godziny pracy dobiegły końca i muszę natychmiast wyjść. Dlatego nie mogę sprawdzić pokoju. Jeśli chcesz, możemy wspólnie poinformować kolegę pełniącego teraz dyżur lub naszego przełożonego. Co o tym sądzisz?"

Końcowe podkreślenie dla trenera

„W ten sposób nie powiedzieliśmy «Tak» na prośbę współpracownika i nie pozwoliliśmy się zlekceważyć; ale też nie krzyczeliśmy na niego, stawiając się w złej sytuacji, mimo że mieliśmy rację. Po prostu jasno i stanowczo stanęliśmy przy własnej granicy. To właśnie Trójkąt Asertywności. Im częściej stosujemy asertywność we wzajemnych relacjach i wobec dzieci, tym częściej dzieci w placówce będą naśladować naszą jasną i stanowczą postawę podczas obrony swoich praw, zamiast krzyczeć agresywnie lub wycofywać się biernie. Dzięki temu trójkątowi przestajemy postrzegać drażliwe zachowanie dziecka lub jego wycofanie wyłącznie jako „niegrzeczność". Pamiętajcie: aby zmienić drażliwe zachowanie dziecka, trzeba najpierw dotrzeć do pozostałych wierzchołków trójkąta - emocji w jego sercu i traumatycznej myśli w umyśle - przez „Okulary Empatii"."