Atılganlık

5. Atılganlık Becerileri: Kendini İfade Etme ve Hakkını Savunma

Atılganlık Nedir?

Reuven Bar-On’un duygusal zekâ üzerine çalışmalarıyla ilişkilendirilen kişisel beceriler modeline göre atılganlık, kişinin yeteneklerini, inançlarını ve düşüncelerini açıkça ifade edebilmesi ve meşru haklarını yapıcı, şiddetsiz bir biçimde savunabilmesidir. Atılganlık aynı zamanda başkalarının sınırlarına ve haklarına saygı gösterirken kendi sınırlarını belirlemeyi de içerir.

İletişim Tarzları: Pasif, Agresif, Pasif-Agresif ve Atılgan

Çocukların haklarını savunmayı öğrenmesine yardımcı olmak için dört iletişim tarzını tanıtalım:

Pasif (Geri Çekilen) İletişim — Çatışmadan kaçınır, ihtiyaçlarını ifade etmekte zorlanır ve “hayır” demek istediği hâlde sık sık “evet” diyebilir. Alttaki inanç: “Benim ihtiyaçlarım önemli değil.”

Agresif İletişim — Konuşmaları domine eder, söz keser, eleştirir ve olayları kontrol etmeye çalışır. Alttaki inanç: “Yalnızca benim ihtiyaçlarım önemli.”

Pasif-Agresif İletişim — Dışarıdan uyumlu görünür ancak öfkesini alaycılık, dolaylı davranışlar veya sessizlik yoluyla ifade eder. Temel inanç: “Bunu doğrudan söylemeyeceğim ama sana hissettireceğim.”

Atılgan İletişim — Dürüst, doğrudan ve saygılıdır. Kişi kendi sınırlarını açıkça ifade ederken karşı tarafı da empatiyle dinler. Sağlıklı inanç: “Benim ihtiyaçlarım önemli, seninkiler de önemli.”

Güçlü Bir Araç: “Ben” Cümleleri

Atılgan iletişimin merkezinde “Ben” cümleleri vardır. “Beni hiç dinlemiyorsun!” veya “Çok bencilsin!” gibi suçlayıcı “Sen” ifadeleri karşı tarafı savunmaya itebilir. “Ben” cümlesi ise karşı tarafı suçlamadan kişinin kendi duygusunun ve ihtiyacının sorumluluğunu üstlenmesini sağlar. Örneğin “Sen her zaman…” yerine “Bana tam dikkatini vermediğinde kendimi dinlenmemiş hissediyorum” demek gibi.

Sınır Koyma ve “Hayır” Diyebilme

Birçok kişi reddedilmekten veya başkalarını hayal kırıklığına uğratmaktan korktuğu için “hayır” demekte zorlanır. Çocuğa uygun yerde “hayır” demeyi öğretmek, kişisel iyi oluşu ve sağlıklı ilişkileri destekler. “Hayır” demek kaba veya bencil olmak zorunda değildir; kişinin kendi sınırlarına, zamanına ve değerlerine saygı göstermesinin bir yolu olabilir. Atılgan biçimde “hayır” diyebilme, çocuğu akran baskısına karşı koruyan en önemli koruyucu araçlardan biridir.

Evde Uygulanabilecek Basit Oyunlar
Pasif, Agresif ve Atılgan Rol Oyunu

Nasıl uygulanır: Günlük hayattan bir durum seçin; örneğin bir arkadaşın sürekli ödevini kopyalamak istemesi. Çocuktan önce pasif, sonra agresif ve son olarak atılgan tepki vermesini isteyin. Atılgan örnek: “Takıldığın yerde sana yardım edebilirim ama ödevimi kopyalamana izin veremem.” Amacı: Farklı iletişim tarzlarının sonuçlarını karşılaştırmak ve atılganlığı yapıcı, şiddetsiz bir yaklaşım olarak deneyimlemek.

“Sen” Cümlesini “Ben” Cümlesine Çevir

Nasıl uygulanır: Çocuğa “Oyuncaklarımı hep izinsiz alıyorsun!” gibi suçlayıcı bir cümle verin ve bunu “Oyuncaklarım izinsiz alındığında çok üzülüyorum ve eşyalarıma saygı gösterilmesini istiyorum” gibi bir “Ben” cümlesine dönüştürmesini isteyin. Amacı: Karşı tarafı suçlamak yerine kendi duygusunun sorumluluğunu alarak açık biçimde kendini ifade etmeyi pratik etmek.